|
بة شي دووهةمي تًيَ بيني يةكي رةخنةطرانة لة سةر مةسةلةي ميللي
لة نوسيني: لصنين
فةرهةنطي ميللي
هةر بةؤ ثص صة كة سةرةنجي خوصنةرمان لة وتارةكةي سؤرنايا ثراودا
لة بابةت مةسةلةي زماني رةسمي يةوة، كة وةكوو نمونةصك هصنامانةوة
هةتا ناشصلطيري و ئؤثؤرتؤنيستي بورذوازي ليبرالَ كة لة مةسةلةي
ميللي دا، دةستي بةرةو لايةنطراني دةرةبةطايةتي و ثؤليس درصذ
دةكاتةوة نيشاني خوصنةر بدةين. هةموو كةس دةزانص كة جياواز لة
مةسةلةي زماني رةسمي، بورذوازي ليبرالَ لة ضةندين بابةتي ثةيوةندي
دار بةم مةسةلةوة هةر بةؤ شصوةية خائينانة، ناسادقانة و لة هةمان
حالَ دا سايلؤحانة (تةنانةت لة رؤانطةي قازانجي خودي ليبراليزمةوة)
هةلَس و كةوت دةكات.
ئةم جؤرة هةلَس و كةوتانة ض ئاكامصكي لص وةر دةطيرصت؟ ئةوةي كة
هةموو ناسيوناليزمي بورذوا – ليبرالَ لة هةر شكلَ و شصوةصةكي دا،
تؤي طةورةترين طةندةلَي لة نصوان كرصكاران دا دةضصنصت و زةرةر و
زيانصكي بص ئةو ثةر بة ئازادي و تصكؤشاني ضينايةتي كرصكاران
دةطةيةنصت. ئةم مةيلةي بورذوازي (بورذوا – دةرةبةطايةتي) بة هؤص
ئةوةوة كة لة ثشت دروشمي "فةرهةنطي ميللي" خؤي حةشار داوة
جصطاي مةترسيكي زؤرترة. لة ذصر ناوي "ثاراستني فةرهةنطي ميللي"-
روسيةي طةورة، لةهصستاني، يةهودي و ئؤكرايني و.... ئةمانةية، كة
تاقمة رةشةكان، روحاني يةت و هةر وةها بورذوازي هةموو ميللةتان
كارة ثيس و دواكةوتوة دذ بة ئينسانيةكانيان بة كردةوة دةردصنن.
ئاواية راستيةكاني ذياني ميللي لة ئةمرؤذة دا، بةؤ مةرجةي كة لة
رؤانطةيةكي ماركسيتيةوة ضاوي لص بكرصت، واتة لة روانطةي قازانجي
تصكؤشاني ضينايةتي يةوة ضاوي لص بكرصت و هةروةها دروشمةكاني لة سةر
ئةساسي بةرذةوةندي و ئيستراتصذي ضينايةتي يةوة بصتة مةيدان، نةك لة
سةر ئةساسي "ئوسولَي طشتي"، وتار خوصندن و قسة و باسي طةرم و طؤر
بةلاَم بص ناوةرؤك دروشمةكان دياري بكرصن.
دروشمي فةرهةنطي ميللي كة لة لايةن بورذوازي (تاقمة رةشةكان و
روحانيةتةوة) سةر ئةدرصت يةكصك لة فريوةكاني بورذوازية. دروشمي
ئيمة بريتية لة: فةرهةنطي نصونةتةوةيي ديمؤكراسي و بزوتنةوةي
جيهاني ضيني كرصكار.
لصرةدا
ئاغاي "ليبمةن بؤنديست"آ
دصتة مةيداني مل ملانص و دةيهةوصت بة دةربريني وتاري توند و مردن
ئاساي خؤي من لة ناو بةريت.
آ
هةر كةسصك كة كةمترين شارةزايي لةطةلَ مةسةلةي ميللي دا هةبصت،
دةزانصت كة فةرهةنطي نصو نةتةوةيي جياواز لة فةرهةنطي ميللي نية
(فةرهةنطصك بة دوور لة ضوار ضصوةي ميللي) فةرهةنطي ميللي كة غةيرة
روسي، يةهودي وة يا لةهصستاني نية بةلَكوو فةرهةنطصك هةر بة تةنيا
لة خوصدا (ناب) ماناصةكي نيية،. باوةرة نصو نةتةوةي يةكان بة
تةنيا لة رصطاي زمانصك كة كرصكاران ثصي ئةدوصن و هةل و مةرجصكي
راستة قينةي ميللي كة تصدا دةذصن دةتوانصت سةرنجي كرصكاران بؤ لاي
خؤي رابكصشصت . كرصكار نابص بة نيسبةت هةل و مةرج و طةشة كردني
فةرهةنطي ميللي خؤيةوة كةم تةر خةم بصت، ضونكة بة تةنيا لة رصطاي
فةرهةنطي ميللي يةوة تةنيا لةم رصطايةوة، دةتوانصت لة فةرهةنطي نصو
نةتةوةيي ديمؤكراسي و بزوتنةوةي جيهاني ضيني كرصكار دا بةشداري
بكات ئةم مةسةلة بابةتصكي بة تةواوي ناسراوة بةلاَم و.اي. لنين
طويص بيستني ئةم مةسةلةية نيية.....
بيرصك
لةم شصوازةي هصنانة ئاراي باس و هصنانةوي بةلَطة و سةنةدي ئةم
بؤنديستة بكةن و سةرةنج بدةن، كة بؤ نارةوا لة قةلَةم داني
نةزةريةي ماركسيستي لةم ثةيوةندية دا كة من باسم لص كردووة
بةرنامةي بؤ دارصذراوة. ئةم بؤنديستة بةو ثةري باوةر بة خؤيي يةوة
كة لةطةلَ "مةسةلةي ميللي شارةزايي هةية" ئةو بؤ ضوونانةي كة لة
لايةن بؤرذوازيةوة جص كةوتووة "و بة تةواوي ناسراوة" طةشة ثص
ئةدات.
بؤنديستي خؤشةويست! ئةوة راستة كة فةرهةنطي نصو نةتةوةيي جياواز لة
فةرهةنطي ميللي نيية هيض كةسيش ئةمةي نةوتوة. كةسصكيش قسةيةكي لة
فةرهةنطي بةتةواوي (ناب) لةهصستاني، يةهودي و يا روسي نةكردوة.
ئيوة هةر بة تةنيا بؤ ضةواشة كردن و بة لارص دا بردني خوصنةر و
ون كردني راستي باسةكان لة ثصش ضاوي خوصنةرة كة لة ئاوا وشةطةلصك
كةلَك وةر ئةطرن.
بص طومان هةر فةرهةنطصكي ميللي بةشصكي جيا نةكراوةي، بريتية
لة فةرهةنطي ديمؤكراتيك و سؤسياليستي، تةنانةت ئةطةر لة شكلَ و
شصوازي ئةوةلَيةي دا بصت، ضونكة لة نصوان هةر ميللةتصك دا
جةماوةري زةحمةت كصش و ضةوساوة بونيان هةية كة هةل و مةرج و
راستيةكاني ذيانيان بة شصوةيةكي حاشا هةلَ نةطر دةبصتة هؤص ثصك
هاتني بير و باوةر بة ديمؤكراسي و سؤسياليزم.
بةلاَم لة هةمان كاتدا، لة ذياني هةر ميللةتصك دا فةرهةنطي
بورذوازي (و لة زؤرينةي ميللةتان دا فةرهةنطي دواكةوتويي ثةيوةندي
دار بة روحانيةتةوة) نة تةنيا بة شصوةي ناوة ناوة بةلَكوو بة شصوةي
فةرهةنطي زالَ بة سةر كؤمةلَطا دا هةبووني هةية. كة وا بوو
"فةرهةنطي ميللي" بة شصوةيةكي طشتي فةرهةنطي دةرةبةطةكان،
روحانييةت و بورذوازية. ئةم راستية بنامةصةكة و بؤ ئيمة
ماركسيستةكان راستي صةكي سةرةكية، كة ئةم بؤنديستة لة نصو قسة و
باسةكاني خؤي دا شاردويةتيةوة و هةولَ ئةدات وني بكات. ئةو بة
جصطاي ئةوةي كة ئةم جياوازية ضينايةتي ية بؤ خوصنةر بةرووني
دياري بكات تارمايصةك دةخاتة سةر ئةم راستية.
لة
ئةساس
دا ئةم بؤنديستة وةكوو بورذوازي دةجولَصتةوة كة هةر تؤسقالَصك لة
قازانجي ضيناصةتيةكةي ئةوة دةسةلمصنصت، كة تا باوةر بة فةرهةنطصكي
ميللي بة بص جياوازي ضينايةتي طةشة ثص بدات.
بة هصنانة ئاراي دروشمي " فةرهةنطي ميللي ديمؤكراسي و بزوتنةوةي
جيهاني ضيني كرصكار" ئيمة لة نصوان هةر فةرهةنطصكي ميللي دا
بة تةنيا بةشة ديمؤكراتيك و سؤسياليستيةكةي ئةو فةرهةنطة
وةر دةطرين، كة ئةم بةشانة هةر بة تةنيا و بة دلنصائيةؤة بة
بؤنةي دذايةتي كردن لةطةلَ فةرهةنطي بورذوازي و ناسيؤناليزمي
بورذوازي هةر ميللةتصك وةر دةطرين. هيض ديمؤكراتصك و بص
طومان هيض ماركسيستصك نكؤلَي لةوة ناكات كة هةموو زمانةكان دةبص بة
شصويةكي يةكسان رصزي خؤيان لص وةر بطيرصت، و ئةوةي كة ثصويستة بة
زماني "خؤجةيي" لةطةلَ بورذوازي "خؤجةيي" روو بة روو ببنةوة تاكوو
باوةري دذة بورذوازي يان دذة روحاني يةت لة نصوان كؤمةلَطا لادص
صةكان دا و هةر وةها وردة بورذواكاني خؤجةييةوة بصتة ئاراوة و
ثالَصشتي خؤي بؤ دةر ببرصت، كة لةمة دا هيض باسصك نية، بةلاَم ئةم
بؤنديستة ئةم راستيانة كة هيض باسصك لة سةريان نية بؤ ضةواشة كردني
باسة دياري كراوةكة واتة راستيةكاني ئةم باسة بة كار دصنصت.
مةسئةلة ئةمةية كة ئايا ماركسيستصك بؤي هةية راستة و خؤ يان
ناراستة و خؤ دروشمي فةرهةنطي ميللي بةرةو ثصش ببات، يان ئةوةي كة
لة هةمان كات دا كة هةموو لايةنصكي مةسئةلةي ميللي و خؤجةيي هةلَ
دةسةنطصنصت و لة بةر ضاوي دةطرصت، بة هصنانة ئارا و ثالَثشتي كردن
لة دروشمي ئةنتةرناسيوناليزمي كرصكاري بة هةموو زمانةكان،
لة دذي دروشمي فةرهةنطي ميللي هةستصتةوة ؟
طرنطي دروشمي " فةرهةنطي ميللي" لةطةلَ وادة و بةلَصن يان ئةوةي كة
بة نيةتصكي خةيرةوة لة لايةن ضةند وردة رؤشنبيرةوة بة لصك دانةوةي
ئةم دروشمة بة ماناي طةشةثصداني فةرهةنطي نصو نةتةوةيي لة رصطاي
فةرهةنطي ميللي يةوة دياري ناكرصت. بةم شصوةية رووبةروو بونةوة
وهةلَوصست طرتن لةطةلَ مةسئةلةكة دا، شصوةصةكي بة دوور لة راستي و
مندالاَنةية.
طرنطي دروشمي فةرهةنطي ميللي لة رصطاي ريز بةستني عةيني هةموو
ضينةكان لة يةك ولاَتي دياري كراو دا، و لة هةموو ولاَتاني جيهان
دا دياري دةكرصت.
فةرهةنطي ميللي بورذواز’ي راستي يةكي حاشا هةلَنةطرة (و من ئةوة
دوو ثات دةكةمةوة كة بورذوازي لة هةموو شوصنصك دا لةطةلَ
دةرةبةطةكان و روحاني يةت دةكةوصتة سات و سةودا كردن) ناسيوناليزمي
بورذوايي دةسة درصذ كةر ، بةو بؤنةو كة بورذوازي بتوانصت كرصكاران
بة ثةتصكةوة بة شوصن خؤيدا رابكصشصت، و مصشكي ئةوان لة كار بخات،
بةرةو نةزانيان بةرصت، هةتا توشي ثرذ و بلاَوي يان دةكات – ئاواية
بنةماي راستيةكان لةم دةورانةي ئيمة دا.
ئةوانةي كة دةيان هةوصت خزمةت بة كرصكاران بكةن دةبص هةولَ بدةن بؤ
يةك طرتوويي كرصكاراني هةموو ميللةتصك و بة دوور لة هةر جؤرة بة
لارصدا ضوونصك لة دذي هةموو ناسيوناليزمي بورذوازي ض نصو خؤيي
و ض دةرةكي لة بةر بةرة كانص دا بن.
ئةوانةي كة لة دروشمي فةرهةنطي ميللي ثشتيواني دةكةن، جصطايان لة
نصو وردة بورذواكاني ناسيوناليزم داية، نة لة نصوان ماركسيستةكان
دا.
با نموونةصةك دياري كراو بصنمةوة،. ئايا ماركسيستصك كة لة روسيةي
طةورة دا دةذي دةتوانص دروشمي فةرهةنطي ميللي روسيةي طةورة قةبوولَ
بكات؟ نة "بة هيض شصوةصةك" ناتوانصت. ئةو كةسةي كة دروشميٍ
فةرهةنطي ميللي روسيةي طةورة قةبوولَ بكات دةبص لة ناو ريزي
ناسيؤناليزمةكان دا جصطاي خؤي ببينصتةوة نة لة ريزي ماركسيستةكان
دا. ئةركي سةر شاني ئيمة روو بة روو بونةوة لةطةلَ فةرهةنطي ميللي
زالَ بة سةر كؤمةلَطا داية، لةطةلَ تاقمة رةشةكان (بلةك هاندرصد) و
هةر وةها بورذوازي روسيةي طةورة دا، و هةروةها بة (رؤحصكي نصو
نةتةوةي يةوة و لة نزيكترين يةك طرتن لةطةلَ كرصكاراني ولاَتاني تر
دا) طةشة ثصدان و بةرةو ثصش بردني ئةو لايةنانةي كة طةشةيان
نةكردوة لة مصذوي بزوتنةوةي ديمؤكراتيك و ضيني كرصكاري خؤمان دا
هةية.
دذ بة دةرةبةطةكان و بورذوازي روسيةي طةورة بصنة مةيداني خةباتةوة،
و بة نصوي ئةنتةرناسيوناليسمةوة لة دذي فةرهةنطي ئةوان خةبات كةن و
لةم خةباتة دا خؤتان لةطةلَ لايةنة تايبةتةكاني ثؤريش كويضةكان،
ئستروةكان "بةراوةرد" بكةن – ئةمانةية ئةركي سةر شاني ئيوة نةك
وتار خوصندنةوة و مل كةض كردن لة بةرانبةر دروشمي فةرهةنطي ميللي.
هةر ئةم مةسئلة لة سةر ستةم لصكراوترين و ثر ئازار ضصذترين ميللةت
– يةهوديةكان راستيكة لة سةر ئةم بابةتة. فةرهةنطي ميللي يةهودي
دروشمي خاخامةكان و بورذوازي ية، واتة دروشمي دوذمناني ئيمة.
بةلاَم ضةندين لايةني تر لة مصذوي يةهودي يةت بة شصوةيةكي طشتي لة
ئارا داية. لة 5/10 مصلصؤن خةلَكي يةهودي لة عالةم دا، شتصك زؤرتر
لة نيوةي ئةوان لة طاليسيا و روسية، ولاَتة دوا كةوتووةكان و نيوة
وةحشي، ئةو جصطاية كة يةهوديةكان بة زؤرة ملي لة نزمترين
ثصطة و ثلةي كؤمةلاَيةتي دا (كاست) راطيراون، ذيان بة سةر دةبةن.
نيوةي تري يةهوديةكان لة ولاَتاني ثصشكةوتوو دا، لة شوصنصك كة
وةكوو شارومةندي ثلة نزم دا (كاست) جيا نةكراونةتةوة ذيان بة سةر
دةبةن. لصرة دا لايةنةكاني جيهاني و ثصشكةوتويي يةكجار طةورةي
فةرهةنطي يةهودي يةت بة راشكاوي خؤي دةر دةخات:
ئةنتةرناسؤناليزم بةم شصوةية لةطةلَ بزوتنةوة ثصشكةوتن خؤازةكاني
زةمانة دا (رادةي يةهودي يةكان لة بزوتنةوةي ديمؤكراتيك و كرصكاري
لة هةموو شوصنصك بانتر لة رادةي طشتي خةلَكي يةهودية لة هةموو
نةفةراتيان لةعالةم داية).
هةر كةسصك راستة و خؤ يان ناراستة و خؤ دروشمي "فةرهةنطي ميللي"
يةهودي يةت بصنصتة ئاراوة (بة هةر رادةيةك كة خؤش ني يةتيش بصت)
دوذمني كرصكارانة، و لايةنطري هةموو ئةو سونةتانةية كة باويان
نةماوة و ثةيوةندي لةطةلَ راطرتني ثصطة و ثلةي نزمي يةهودي
يةكان( كاست) هةية و لة جينايةتي خاخامةكان و بورذواكان دا
بةشدارة. لة لايةكي ترةوة، ئةو لايةنة ماركسيستة يةهوديانة كة لة
رصكخراوة ماركسيستية نصو نةتةوةي يةكان لةطةلَ كرصكاراني روسي،
ليتواني، ئؤكرايني و هيتر تصكة لاَون و بؤ ثصك هصناني فةرهةنطي نصو
نةتةوةيي بزوتنةوةي ضيني كرصكار (ض لة زماني روسي ض لة زماني عصبري
كؤن دا) ثصكةوة بةشداري دةكةن، ئةمانةن ئةو يةهودي يانة كة بة دوور
لة جياوازي خوازي بؤند، باشترين سونةتي يةهوديةت بؤ روو بة روو
بونةوة لةطةلَ "دروشمي ميللي" دةثارصزن.
ناسيؤناليزمي بورذوايي و ئةنتةرناسيوناليزمي ثرؤلصتصري – ئةمانة
دوو دروشمي دذ بة يةك و لة ئاشتي نةهاتوون كة سةر بة دوو ئوردوطاي
ضينايةتي طةورة لة سةرتا سةري جيهانيي سةرماية دارين كة
نوصنةرايةتي دوو سياسةت (و لةوة سةرووتر دوو جيهان بيني) لة سةر
مةسةلي ميللي ئةكةن. بؤنديستةكان، بة هصنانة ئارا و ثالَثشتي كردن
لة دروشمي فةرهةنطي ميللي و لة سةر ئةساسي ئةم دروشمة بؤ دارشتني
هةمةلايانةي بةرنامة و بة كةردةوة دةرهصناني، خؤيان لةوةي كة بة
ناوي "خؤد مؤختاري ميللي – فةرهةنطي" ناوي لص دةبةن، بة كردةوة لة
نصوان كرصكاران دا بوون بة بةشصك لة نوصنةراني ناسيؤناليزمي
بورذوايي.
كؤتائي بةشي دووهةم
ورطصر لة فارسيةوة: لوقمان طةلةداري
مالثةري ئاسؤي شؤر
|