|
تصبينيكي رةخنةطرانة لة سةر مةسةلةي ميللي
بةشي:يةكةم
و: لة فارسيةوة:لؤقمان طةلةداري
مالثةري ئاسؤي شؤرش
وتاري "تصبينيكي رةخنةطرانة لة سةر
مةسةلةي ميللي" لة مانطةكاني ئؤكتؤبر و ديسامبري 1913 لة
لايةن لنينةوة هاتوتة نوسين و هةر لةو سالَة دا لة طؤظاري ياسايي
بولشويكي بة ناو ثرووس شضنية لة ذمارة 10 و 11 و 12ي ئةم طؤظارة دا
لة ضاث دراوة.
ئةم وتارة لة 6 بةش ثصك هاتووة كة لصرة دا بةشي يةكةمي دةخرصتة بةر
ضاوي ئيوة خوصنةري ئازيز.
ثصشةكي
بة راستي ئة مرؤكانة مةسةلةي ميللي لة نيَوان مةسةلة طشتي يةكاني
ذياني خةلَكي روسيةدا بوةتة مةسةلةيَكي زةق و بةرضاو.
ناسيوناليزمي دةست درصذ كةري هيَزةكؤنة ثةرةست و دواكةوتوةكان،
ليبراليزمي بورذوايي دذ بة ئينقلاب كة جل وبةرطي ناسيوناليزمي لة
بةر كردوة (بة تايبةتي لة نصوان خةلَكي روسيةي طةورة و هةر وةها
لةهصستان، يةهوود، ئؤكراين و هيتر) و لة ئاخر دا زؤر بوني بةرز و
نزمي بؤضوني ناسيوناليزمي لة نيَوان سوسيال ديموكراتة
"ملي"يةكانةوة (غةيرة روسي) كة هةتا سنوري لادان لة بةرنامةي حيزب
ضوونة تة ثيَشةوة –هةموي ئةمانة ئيمة مولزةم دةكات، تا جاريَكي تر
بة بايةخيَكي زؤرترةوة ئةوةي كة لة سةر مةسةلة ميللي وتوومانة
دووبارة بيلَيَنةوة.
لةم
وتارة دا هةولَ ئةدةين تا لة بابةتيكي تايبةتي بكؤلَينةوة. واتة
باس لة سةرو خؤار كردني بةرنامةي ماركسيستةكان و ئةوانةي كة
ئيديعاي ماركسيست بوِونيان هةية لةسةر مةسةلةي ميللي ،بخةينة بةر
باس و ليكؤلَينةوة.من لة سورناياثراودا
severnaya-pravad
ذمارة 29 كة لة سثتامبري 1913دةرضوة، لة بةرانبةر هيزة ليبرالَ و
ديموكراتةكان دا لة بابةت مةسةلةي زمانةوة، وتاريَكم لة سةر ئةو
بابةتة و نةزةراتي ئؤثؤرتؤنيستي ئةو هيَزانة نوسيوة.ئةم وتارةي من
لة طؤقاري ئؤثؤرتؤنيستي يةهودي (زيت) كةؤتة بةر هيَرشي ئاغاي
ف.ليبمن.لة لايكي ترةؤة بةرنامة ماركسيستةكاني روسية سةبارةت بة
مةسةلةي ميللي، لة لايةن ئؤثؤرتؤنيستي ئؤكرايني،ئاغاي لؤيوركويض لة
(دزوين،1913ذمارة 8-7 ) رةخنةي ليَطيراوة. ئةم دوو نوسةرة
ئاماذةيان بة زؤريَك لة مةسة لةكان كردوة كة ناضارين تا كو بة
فةراواني وةلاَميان بدةينةوة.باشتر ئةوةية كة بة وتاريَك كة لة
سؤرنايا ثراودا هاتووة دست ثيَ بكةين.
1-هيَزة ليبرالَةكان،وديمؤكراتةكان لة مةسةلةي زماندا
بة
بيانوطةليَكي جؤرا وجؤرةوة طؤظارةكان باس لة طوزارشةكةي فةرمانداري
قةفقاز ئةكةن. ئةو طوزارشة نة بة هؤي هةبووني جةوهةري تاقمي
رةشيةوة(blak-hyndred)
بةلَكو بة هؤص ليبراليزمي شةرميَونيةوة كة ئةم طوزارشةي لة خؤ
طرتووة جيَطاي سةرنجة. لةطةلَ بابةتةكاني تردا فةرماندار
نارةزايةتي خؤي لةوة دةر ئةبرصت، كة ميللةتة غةيرة روسيةكان بة
شيَوةيَكي دةستكرد ئةكريَن بة روسي.نويَنةراني ميللةتة غةيرة
روسيةكان لة قةفقاز خؤيان هةولَ ئةدةن مندالَةكانيان فيَري زماني
روسي بكةن ،نمونةيَك كة لةم طوزارشة دا هاتوة خويَندنطاكاني
كةليساي ئةرمةنية . (لةم خويَندنطايانة دا وتنةوة و فيَر بووني
زماني روسص ئيجباري نية).
روسكوية ئسلؤ(ذمارة 198 rvsskoy slov)
كة يةكيكة لةو طؤظارانةي كة لة روسيةدا بة تيراذيَكي زؤر لة
سةرةوة دةر ئةضيَت، بةم راستية ئاماذة دةكات و بة دروستي بةوة
ئةطات ، كة لة روسية ، دذايةتي لةطةلَ زماني روسي "بة تةنيا" لة
بةر بارهيَناني دةستكردي (دةبواية بوتراي ئيجباري) ئةم زمانة "
سةرضاؤة دةطريَت".
لةم طؤظارة دا هاتوة "هيض نيشانةيَةك لة بةر دةستدا نية لة بابةت
بةسةرهاتي زماني روسي دا نيطةران بين. ئةم زمانة لة سةرتاسةري
روسية دا ثالَثشت و مةقبولَيةتي خؤي بة دةست هيَناوة "ئةم وتةية بة
تةواوي راستة، ضونكة ثيَداويستيةكاني سات و سةوداي سةرماية لة
بؤاري ئابوري دا هةموو كاتيَك ئةو ميلةتانة كة لة حكومةتيَكي
دياري كراو دا دريَذة بة ذيان ئةدةن (هةتا ئةو كاتةي كة ديانهةويَت
لةطةلَ يةكتر ذيان بةسةربةرةن)" ناضار دةكات كة زماني زؤرينة فيَر
بن. بة هةر رادةيَةك كة سيستةمي سياسي لة روسيةدا بةرةو ديموكراسي
ثيَش بروات ، سةرمايةداري بة شيَوةيكي بة هيَزتر، بة خيَرايَكي
زؤتر و بةر بلاَوتر بةرةو طةشة كردن هةنطاؤ دةنيَت و
ثيَويستيةكاني سات و سةؤدا كردن لة بؤاري ئابوريدا، بة شيَوةيكي
ضارة هةلَنةطر، ميللة تاني جؤرا وجؤر بةرةو خويَندنةوةي زمانيك
ئةبا كة بؤ ثةيوةندي طشتي لة بؤاري تيجارةتةوة طؤنجاوتر بيَت.
سةرة رايَ هةمووي ئةمانة طؤظاري ليبرال بة ثةلة ناوةرؤكي خؤي و
ناسةقام طيربووني ليبراليزمي خؤي دةرئةخات:
طؤظارةكة دةنوسيَت "تةنانةت ئةوانة كة دذ بة روسي كردنن، بة ئاستةم
دةتوانن نكؤلَي لةوة بكةن كة لة ولاَتيَك بة ثانايي روسية دا بة
تةنيا يةك زماني رةسمي دةتوانيَ هةبووني بيَت، و ئةو زمانة تةنيا
دةتوانيَت روسي بيَت"
ناكؤكي ودذ بةيةك بوني بؤضونة كاني ئةم روانطةية ئاوا خوَي
دةرئةخات! ولاَتي سوييس بة لة بةرضاو طرتني بةر تةسك بووني ؤلاتة
كةي نة يةك زماني رةسمي بةلَكو سيَ زماني ئالَماني-فةرانسة و
ئيتاليائي رةسميةتي يان هةية وئةمة لة حالَيكداية نة تةنيا هيضي
لة دةست نةداوة بةلَكو زؤر شتي ديكةي بةدةست هيَناوة. لة سويس
70%لة خةلَكةكةي ئالَمانين(لة روسية 43%لة خةلكةكةي
روسين)،22%فةرانسةوين(لة روسية17%ئوكرينين)و7%ئيتاليايين(لة روسية
6%لةهستاني 5/4 %خةلَكي روسي سثين).
لة ثةرلةماني سوييس دا ئةطةر ئيتاليايي زمانةكان بة تيَكرا بة
زماني فةرانسة قسة دةكةن، بة هؤيَ هيض جؤرة ياسايَةكةوة نية كة
ثؤليس بة زؤر بة سةريان دا داي سةثاندبيَت (ئةم جؤرة مةسةلانة لة
سويس هةبووني نية) بةلَكو شارو مةنداني ئةم ولاَتة بة شيَوةيةكي
شارستانيةت كة لة هةر ولاَتيَكي ديمؤكراتيك دا ثيَطةي خؤي هةية،
ئةو زمانة بؤ ديالؤط هةلَ دةبذيَرن كة زؤرينةي خةلَكةكة لييَ تيَ
ئةطةن، زماني فةرانسةوي لة لاي ئيتاليايي زمانةكانةوة هيض جؤرة رق
و نةفرةتيَك ثيَك ناهَيَنيَ، ضونكة زماني ميللةتيَكي ئازاد و
موتةمةدينة، زمانيَكة كة بة هؤي زةخت و زؤر و هةولَي ثؤليسةوة بة
سةريان دا دانةسةثاوة.
بؤضي دةبيَ روسية "بة هةموو بةر بلاَوي خؤيةوة" – ولاَتيَكة لة
خؤيدا جياوازي يةكي زؤري لة لايةني ميللييةوة هةية كة لة راستي دا
زؤريش دوا كةوتووة- بة هؤي داني جؤريَك لة ئيمتياز بة زمانيَك
ببيَتة لةمثةر لة سةر ريَطاي طةشةكردن و تةكامؤلي خؤي؟ بؤضي نابيَ
بة ثيَضةوانةي ئةمة بيَتة ئاراوا، عالي جةناباني ليبرالَ ؟
طةر روسية دةيهةويَت ثيَش ئؤروثا كةويَت، نابيَت بة هةر جؤرة
ئيمتيازيَك لة زوترين كات دا بة شيَوةيةكي يةكلا كةرةوة و بة
هةولَيَكي زؤرتر كؤتايي ثيَ بيَنين؟
طةر هةموو جؤرة ئيمتيازيَك وةلاوة بنريَت، طةر داسةثاندني هةر
جؤرة زمانيَك ثيَشي ثيَ بطيريَت، هةموو ئيسلاوةكان زؤر بة ئاساني و
لة زوترين كاتدا فيَر ئةبن كة لة زماني يةكتر تيَ بطةن، وة ضيتر
ئةم بيرؤكة "ئازار دةرة" كة لة ثةرلةمانيَك كة هي هةموانة قسة كردن
بة ضةند زمان هيض مةترسي يَةك لة خؤيَدا ناهيَلَيَتةوة.
ثيَداويستيةكاني سات و سةودا لة بؤاري ئابووري دا دةبيَتة بنة ما
بؤ ئةوةي كة كامة زمان لةولاَتيَكي دياري كراو دا بة قازانجي
زؤرينةي خةلَكة هةتاكوو بيَتة ئةساسيَك بؤ بار هيَناني زمانيَك لة
خزمةت قازانج و موناسيباتي تيجاري دا.
لةم رووةوة زمانيَك كة لة لايةن زؤرينةوة ثةسةند دةكريَت لة
سةقامطيري يةكي زؤرتر بةهرةمةند دةبيَت، ضونكة بة شيَوةيةكي ئازاد
و خؤازيار لة لايةن خةلَكي ميللةتاني جؤرا و جؤرةوة هةلَ
بذيَردراوة. بةم جؤرة مةقبولَيةتي زمانيَك كة بة نيسبةت شيَلطير
بووني ديمؤكراسي و خةيرايي لةطةشة كردن و بةرةو ثيش ضوني سةرماية
داري دا دةتوانيت بة شيوةيةكي طشتي جيَطاي خؤي بكاتةوة.
ليبرالَةكان لة ثةيوةندي بة مةسةلةي زمانةوة وةكوو هةموو مةسايلي
سياسي بة شيَوةي دةست فرؤشيَكي رياكارةوة هةلَويَست ئةطرن، بةو
ماناية كة بة دةستيَكي "بلاَو" داواي ديمؤكراسي دةكةن و دةستةكةي
ديكةيان (بة شاراوة و لة ثشتةوة) روو لة ثؤليس و لايةنطراني
دةرةبةطايةتي دريَذ دةكةنةوة، ليبرالَةكان لة دذي داني ئيمتيازات،
دةكةونة ثر و ثا طةندة و بةلاَم بة نةهيَني لة سةر وةرطرتني
ئيمتياز لةطةلَ لايةنطراني دةرةبةطايةتي دا خةريكي سات و سةودا
كردنن.
ئاواية سروشتي هةموو جؤرة ناسيؤناليزمي بؤرذوا – ليبرالَي – نة
تةنيا لة ولاَتي روسيةي طةورة دا (بيَطومان بة هؤي سروشتي توند و
تيذي ئةوان و نزيكي و هاوريَ يةتي لةطةلَ ثؤريشكويضها، كة لة
قيَزةونترين ناسيوناليزمي بؤرذوا – اليبرالَة) بةلَكوو سروشتي
ناسيوناليزمي بؤرذوا -ليبرالَي لةهيَستاني، يةهودي، ئؤكرايني،
طؤرجستاني و ..... هةمويان لةم تايبةتمةندية بة دوور نين. لة ذيَر
ئالاَي دروشمي "فةرهةنطي ميللي" بؤرذوازي هةموو ميللةتيَك، ض لة
ئؤتريش و ض لة روسية لة راستي دا سياسةتي ثيَكهيَناني جياوازي و
ضةند بةرةكي لة نيَوان كريَكاران دا ثةيرةو دةكةن، راطرتن و لةمثةر
دروست كردن لة بةرانبة طةشة كردني ديمؤكراسي و سات و سةودا كردن لة
سةر ئازادي و مافي خةلَك لةطةلَ فيئؤداليزم هةولَي بة كردةوةي
ئةوانة.
دروشمي ديمؤكراسي ضيني كريَكار "فةرهةنطي ميللي" نية، بةلَكوو
فةرهةنطي نيَو نةتةوةيي ديمؤكراسي و بزووتنةوةي جيهاني ضيني
كريَكارة. بؤرذوازي هةولَ ئةدات تا بة بةرنامة ميللي ية "مؤسبةتة"
جؤرا و جؤرةكانيةوة خةلَك فريو بدات، كريَكاريَك كة لة بؤاري
ضينايةتيةوة تيَطةيشتووة و هةستي ضينايةتي بة دةست هيَناوة ولاَمي
بؤرذوازي بةم شيَوةية ئةداتةوة كة، بة تةنيا يةك ريَطا بؤ ضارة
سةري مةسةلةي ميللي هةية (تا ئةو جيَطاية كة بة شيَوةيةكي طشتي ئةم
مةسة لةية لة دونياي سةرماية دا، دونياي قازانج ثةرةستي دا، زةخت
و ضةوسانةوة، دةكريَت ضارةسةر بيَت) كة ئةويش تةنيا ريَطا
ديمؤكراسي شيَلطيرة.
نمونةيةك بؤ ئةم باسةي ئيمة ولاَتي سوييسة كة لة ئؤروثاي رؤذئاوا
دا بة فةرهةنطي كؤنةوة، و ولاَتي فةنلاند لة ئؤروثاي رؤذهةلاَت دا
بة فةرهةنطيَكي نويَ و ئةمرؤيي يةوة.
بةرنامةي ميللي و ديمؤكراسي ضيني كريَكار بريتية لة: بة هيض جؤر
ئيمتيازيَك بة هيض ميللةتيَك وة يا هيض زمانيَك نادريَت. ريَطا
ضارةي مةسةلةكة دياري كردني مافي ضارةنووسي هةر ميللةتيَك بة
دةستي خؤيانة، بة ماناي مافي جيا بونةوة بة شيَوةيةك كة بتوانن
دةولَةتي خؤيان بة شيَوةيةكي ديمؤكراتيك و تةواو ئازاد ثيَك بيَنن،
و راطةياندني ياسايي بؤ سةر تاسةري ولاَت بةو ماناية كة هةر جؤرة
ئيمتياريَك (لاديَ، شاري و يان طروثي) بؤ هةر ميللةتيَك دةبيَ بة
دوور لة ياسا و بة هيض جؤريَك نةتوانريَت دةور و نةقشيَكي لة ذياني
خةلَك دا ببيَت و هةر كام لة شارومةنداني ولاَت ئةو مافةيان ببيَت
كة دذ بة هةر جؤرة هةلَس و كةوتيَك كة دذ بة ياساي ولاَت بيَت
داواي لابردني بكةن و ئةوانةي كة لةم ياساية لائةدةن سزا بدريَن .
ديمؤكراسي ضيني كريَكار لة بةرانبةر هةموو هاوار و دادي هيَزة
بؤرذواكانةوة، لة سةر مةسةلةي زمان و هةموو ئةو باسانة قةراري
طرتووة و يةكطرتوويي ئةم ضينة بة بيَ هيض قةيد و بةنديَك بؤ
تيَكةلاَو بووني تةواوي كريَكاراني هةموو ميلةتان لة هةموو
بؤارةكاني ريَك خستني كريَكاري داية (ئيتيحاديةي كريَكاران،
تةعاوني، ريَكخراوةي مةسرةفي و بار هيَنان و هيتر) لة بةرانبةر هةر
جؤرة ناسيؤناليزميَكي بؤرذايي دا داواكارة، بة تةنيا ئةم جؤرة
يةكطرتوويي و تيَكةلاَو بونةية كة دةتوانيَ ديمؤكراسي بة هيَز بكات
و لة بةرانبةر سةرماية دا كة ئةمرؤ بة شيَوةيةكي نيَو نةتةوةيي خؤي
ريكخستووة و لة داهاتويش دا زؤرتر طةشة دةكات لة بةرذةوةنديةكاني
ضيني كريَكار ثاريَزطاري بكات.
بةم جؤرة بةشةريةت بةرةو ذيانيَكي نويَ كة بة نيسبةت هةموو جؤرة
ئيمتياز و ضةوسانةوةيةك نامؤية، هةنطاو هةلَديَنيَت.
بةشي:يةكةم
و: لة فارسيةوة:لؤقمان طةلةداري
مالثةري ئاسؤي شؤر
|